W niewielkich Górkach Wielkich na Śląsku Cieszyńskim stoi odbudowany dwór, który w latach międzywojennych był jednym z najważniejszych salonów literackich w Polsce. To tutaj Zofia Kossak napisała „Krzyżowców” i większość swoich słynnych powieści historycznych. Dziś działa tu centrum kultury z multimedialną ekspozycją o pisarce i jej rodzinie, a latem odbywają się warsztaty artystyczne i plenery rzeźbiarskie.
Miejsce ma w sobie coś z magii literackiego salonu – nie tylko przez wystawy i archiwalia, ale przez atmosferę. Otaczający dwór park, zabytkowe zabudowania gospodarcze i cisza małej beskidzkiej wsi sprawiają, że łatwo wyobrazić sobie, jak wyglądało życie w tym miejscu sto lat temu.
- multimedialna ekspozycja o Zofii Kossak
- piękny park wokół dworu
- warsztaty artystyczne latem
- historia literackiego salonu
- atmosfera sprzyjająca twórczości
Historia dworu i rodziny Kossaków
Murowany dwór powstał w 1734 roku z inicjatywy Hieronima Marklowskiego, ówczesnego dziedzica góreckich ziem. Przez prawie dwa wieki budynek zmieniał właścicieli, aż w 1922 roku kupili go Tadeusz i Anna Kossakowie – rodzice Zofii. Tadeusz, brat słynnego malarza batalisty Wojciecha Kossaka, hodował tu bydło i prowadził gospodarstwo, pilnując stad z końskiego siodła jak prawdziwy ziemianin.
Zofia Kossak przeprowadziła się do Górek Wielkich już jako dorosła kobieta i uznana pisarka. W grubych kamiennych murach dworu, które dawały przyjemny chłód latem i lodowatość zimą, napisała swoje najważniejsze dzieła. Powstały tu między innymi trylogia krzyżacka, powieści o Śląsku jak „Nieznany kraj” czy „Wielcy i mali”, a także książki dla dzieci – „Kłopoty Kacperka góreckiego skrzata” czy „Bursztyny”.
W okresie międzywojennym dwór tętnił życiem. Goszczono tu Jana Parandowskiego, Marię Dąbrowską, Melchiora Wańkowicza. Przyjeżdżał Stanisław Ignacy Witkiewicz, bywali członkowie artystycznego rodu Kossaków – malarz Wojciech Kossak z dziećmi: Jerzym Kossakiem, poetką Marią Pawlikowską-Jasnorzewską i pisarką Magdaleną Samozwaniec. Białe ściany, kaflowe piece i zabudowania gospodarcze tworzyły scenografię dla spotkań ludzi kultury z całego kraju.
Sielankę przerwała tragedia – nagła śmierć syna Zofii, Julka. Potem przyszła wojna. W maju 1945 roku dwór spłonął doszczętnie, a Kossakowie już nigdy do niego nie wrócili.
Odbudowa i współczesne centrum kultury
Dopiero w 2010 roku, dzięki staraniom spadkobierców Zofii Kossak i jej męża Zygmunta Szatkowskiego, udało się otworzyć w odnowionej części budynku Centrum Kultury i Sztuki „Dwór Kossaków”. To nie jest klasyczne muzeum z gablotami i przewodnikiem oprowadzającym grupę. Wnętrza wyposażono w multimedia – można obejrzeć archiwalne zdjęcia rodzinne, posłuchać głosu samej pisarki, zobaczyć wielkoformatowe wydruki nawiązujące do jej życia i twórczości.
Ekspozycja prezentuje nie tylko dorobek literacki Zofii Kossak, ale też jej działalność w czasie II wojny światowej – pisarka była współzałożycielką Żegoty, organizacji ratującej Żydów. Na ścianach wiszą reprodukcje dzieł członków rodu Kossaków, można prześledzić genealogię tej artystycznej rodziny.
Co zobaczyć w Dworze Kossaków
Samo centrum kultury mieści się w odrestaurowanej części dworu. Zwiedzanie nie zajmuje więcej niż godzinę, ale warto poświęcić czas na spokojne obejrzenie materiałów multimedialnych. Dla miłośników literatury to prawdziwa gratka – fragmenty wywiadów z pisarką, fotografie z życia rodziny, dokumenty.
Wokół dworu rozciąga się park, który zachował swój historyczny charakter. Alejki, którymi spacerował niegdyś Tadeusz Kossak, dziś służą odwiedzającym. To dobre miejsce na chwilę odpoczynku po zwiedzaniu.
Od XVIII wieku w dworze mieszkają nietoperze. Wieczorami w parku można obserwować podkowca małego, gacka brunatnego, borowca wielkiego i borowiaczka. To jedna z niewielu lokalizacji w regionie, gdzie te chronione gatunki czują się bezpiecznie.
Nieopodal głównego budynku stoi dawny domek ogrodnika. To w nim Zofia Kossak spędziła ostatnie lata życia, od 1957 do 1968 roku. Dziś mieści się tam Muzeum Biograficzne im. Zofii Kossak, utworzone jeszcze przez męża pisarki. Warto zajrzeć i tam – ekspozycja uzupełnia to, co można zobaczyć w głównym budynku.
Artystyczne Lato u Kossaków
Od czerwca do sierpnia dwór zmienia się nie do poznania. Fundacja im. Zofii Kossak organizuje cykl imprez kulturalnych pod nazwą „Artystyczne Lato u Kossaków”. Odbywają się tu plenery malarskie, warsztaty plastyczne i teatralne, koncerty, spektakle, wystawy.
Największą atrakcją sierpnia jest Międzynarodowy Plener Rzeźbiarzy. Artyści z różnych krajów tworzą rzeźby z lipowych pni, inspirując się postaciami z książek Zofii Kossak. Efekty ich pracy można podziwiać w parku dworskim – niektóre rzeźby pozostają tam na stałe, tworząc coś w rodzaju plenerowej galerii.
Warsztaty są płatne, ale koncerty i wernisaże zwykle mają wstęp wolny. Program warto sprawdzić na stronie fundacji przed przyjazdem – latem prawie co tydzień dzieje się tu coś ciekawego.
Dla kogo to miejsce
Dwór Kossaków przyciąga przede wszystkim miłośników literatury i historii. Jeśli ktoś czytał powieści Zofii Kossak albo interesuje się kulturą międzywojenną, znajdzie tu mnóstwo interesujących tropów. Dla osób, które nigdy nie sięgnęły po książki pisarki, wizyta może być mniej fascynująca – ekspozycja zakłada pewną podstawową wiedzę o jej twórczości.
Rodziny z małymi dziećmi raczej się tu nie znudzą, zwłaszcza jeśli przyjadą latem podczas warsztatów. Dzieci mogą wziąć udział w zajęciach plastycznych czy teatralnych. Park jest bezpieczny i przyjemny do spacerów.
Dla seniorów to często sentymentalna podróż – wielu z nich czytało „Krzyżowców” w szkole i pamięta czasy, gdy Zofia Kossak była jedną z najpopularniejszych polskich pisarek. Zwiedzanie nie jest męczące, wszystko na parterze, bez barier architektonicznych.
Informacje praktyczne – dojazd, godziny, ceny
Górki Wielkie leżą w gminie Brenna, około 10 km od Bielska-Białej. Samochodem z Bielska jedzie się drogą 941 w kierunku Brennej – dwór znajduje się przy ulicy Stary Dwór 4. Parking jest przy obiekcie, bezpłatny.
Dojazd komunikacją publiczną też jest możliwy – z Bielska-Białej kursują autobusy do Brennej, stamtąd około 2 km spacerem lub lokalnym autobusem do Górek Wielkich. To jednak opcja dla cierpliwych – połączenia nie są zbyt częste.
Centrum Kultury i Sztuki „Dwór Kossaków” ma sezonowy tryb pracy. W sezonie letnim, od czerwca do sierpnia, obiekt jest otwarty codziennie lub prawie codziennie ze względu na liczne wydarzenia kulturalne. Poza sezonem warto wcześniej zadzwonić i umówić się na zwiedzanie – czasem otwierają dla grup lub na zapowiedź.
Dokładne godziny otwarcia i aktualne ceny biletów najlepiej sprawdzić na stronie internetowej centrum lub na profilu Facebook „Dwór Kossaków”. Bilety nie są drogie – to miejsce działa przede wszystkim jako centrum kultury, nie jako komercyjna atrakcja turystyczna.
Na zwiedzanie samego dworu wystarczy godzina, może półtorej jeśli ktoś chce dokładnie obejrzeć wszystkie materiały multimedialne. Dodając spacer po parku i wizytę w Muzeum Biograficznym, całość zajmie około 2-3 godzin. Jeśli ktoś przyjeżdża na warsztaty lub koncert, może tu spędzić pół dnia.
W okolicy warto połączyć wizytę z innymi atrakcjami Brennej i Beskidu Śląskiego – szlakami turystycznymi, kościołem św. Melchiora Grodzieckiego, trasami rowerowymi. Dwór Kossaków to dobry punkt wyjścia do zwiedzania Śląska Cieszyńskiego.
Kontakt: Centrum Kultury i Sztuki „Dwór Kossaków”, ul. Stary Dwór 4, 43-436 Górki Wielkie. Aktualne informacje można znaleźć na stronie dworkossakow.pl oraz na profilu Facebook centrum.